اضطراب

اضطراب عبارتاست از يک احساس منتشر، ناخوشايند و مبهم ترس (هراس) و دلواپسي، با منشاء ناشناختهکه به فرد دست مي دهد و شامل عدم اطمينان، درماندگي و بر انگيختگي فيزيولوژی است.وقوع مجدد موقعيت هايی که قبلاً استرس زا بوده اند يا طی آن ها به فرد آسيب رسيدهاست باعث اضطراب در افراد می شود.
همه ی انسان ها در زندگی خود دچار اضطراب می شوند، ولی اضطراب مزمن و شديد غيرعادی و مشکل ساز است. تحقيقات و بررسی ها نشان می دهند که اضطراب در خانم ها،طبقات کم در آمد و افراد ميان سال و سال خورده بيش تر ديده می شود.

علايم شايع اضطراب

- احساس خستگی - عصبی بودن و بی قراری - ترس و نگرانی - بی خوابی يا بد خوابی -تپش قلب و تنفس نامنظم و سريع - عرق کردن - سردرد و سرگيجه - مشکل در تمرکز وحافظه - لرزش يا پرش عضلات - تکرر ادرار
علل اضطراب
به طور کلی علل اضطراب به سه عامل زير بر می گردد:
- عوامل زيست شناختی و جسمانی:
در افراد مضطرب، ميزان بعضی از هورمون های موجود در خون غير عادی است. بنابراين هرآن چه که باعث اختلال در سيستم هورمونی شود، برای بدن خطر محسوب می شود. بارداری،کم کاری يا پر کاری تيروئيد، پايين بودن قند خون، وجود غده ای در غدد فوق کليوی کههورمون اپينفرين توليد می کند و بی نظمی ضربان های قلب از اين عوامل هستند.
- عوامل محيطی و اجتماعی:
عوامل اجتماعی و ارتباطی بسياری باعث به وجود آمدن اضطراب در افراد می شود، مانندمشکلات خانوادگی، احساس جدايی و طرد شدگی، … از عوامل محيطی می توان تغييراتناگهانی و غير منتظره را، همچون زلزله، بيماری، مرگ يکی از نزديکان، … نام برد.
- عوامل ژنتيکی و ارثی:
يکی از مهم ترين عوامل اضطراب ژنتيک است و احتمال اضطراب در فرزندان افراد مضطرببسيار بالا است.
البته الگو قرار دادن رفتار پدر و مادر و يادگيری و تکرار کار های آنان نقش مهمیدر اضطراب فرزندان دارد (عامل اجتماعی)، ولی تحقيقات و بررسی های انجام شده بر رویحيوانات و دو قلو هايی که با هم يا جدا از هم زندگی می کنند و از والدين مضطرب بهدنيا آمده اند، نشان می دهند که عوامل ژنتيکی نيز بسيار مؤثر اند. با اين وجودباور نمی رود که ژن به خصوصی در اين مورد نقش داشته باشد، بلکه ترکيب بعضی از ژنها چنين پيامدی را به دنبال دارد.
طبق آخرين تحقيقات به نظر می رسد که عوامل ژنتيکی در بعضی انواع اضطراب ماننداختلال هراس و ترس از مکان های باز نقش زيادی دارد.
عوامل جانبی مؤثر در ابتلا به اضطراب
- طبق گفته های بعضی از متخصصان، تغذيه ی نادرست نيز در ابتلا به اضطراب نقش دارد.کمبود بعضی از اسيد های آمينه ، منيزيم، اسيد فوليک و ويتامين B۱۲، باعث تسريع در ابتلا به آن می شوند.
- استفاده از مواد مخدر و دارو های روان گردان
- برخی از ضايعه های مغزی ( که باعث ايجاد علايمی شبيه به علايم اختلال وسواس میشوند.)
انواع اضطراب
به طور کلی اضطراب شش نوع دارد که هر کس می تواند به يک يا چند نوع از آن دچارباشد.

١- اختلال اضطراب فراگير يا منتشر (Generalized Anxiety Disorder )
اين حالت در افرادی ديده می شود که به طور مداوم نگران وقوع اتفاقی هستند. موضوعاين نگرانی ها می تواند بسيار متنوع باشد: نگرانی از بيمار شدن فرزندان، نگرانی ازمرگ يکی از آشنايان، نگرانی از ته گرفتن غذا، … اين حالت به مرحله ی مقاومت استرسشباهت دارد و خطر چندانی ندارد.
از علايم آن می توان تپش قلب، بی قراری، خستگی، بی خوابی، تنگی نفس، اختلال درتمرکز و حافظه را نام برد.
٢- اختلال هراس (Panic Disorder)
اين افراد دچار حملات اضطرابی ناگهانی می شوند که معمولاً چند دقيقه يا گاهی بيشترطول می کشد. اين حملات بسيار اتفاقی و طوری رخ می دهند که عامل تحريک کننده ی اصلیمشخص نيست.
افراد مبتلا به اين نوع اضطراب اغلب جوان هستند. احساس تنگی و فشردگی در قفسه یسينه، تپش شديد قلب، عرق کردن، لرزش، گيجی، احساس از دست دادن تعادل، … از علايمآن هستند، ولی اين علايم آنقدر گسترده هستند که افراد فکر می کنند دچار سکته یقلبی شده اند و می ترسند که بميرند.
٣- ترس های اختصاصی يا ساده (Simple Phobia)
شايع ترين نوع ترس است که طی آن فرد از مواجهه با بعضی موقعيت ها، فعاليت ها يااشياء اجتناب می کند، مانند بعضی از حيوانات (عنکبوت، موش، مارمولک،…)، بلندی،دريا، خون، مرگ، … هر چيزی می تواند باعث اين نوع اضطراب (که خطر خاصی به دنبالندارد) بشود.
ترس از مکان های بسته (Claustrophobia)،و ترس از مکان های باز(Agoraphobia،که افراد مبتلا به آن از حضور در فضای باز و پر ازدحام و شلوغ و خروج از محيط منزلخودداری می کنند. اين اختلال معمولاً در نوجوانی شروع می شود، ولی سابقه ی آن میتواند به دوران کودکی و تجربه ی اضطراب جدايی در آن زمان برگردد.) از اين نوعاضطراب هستند.
٤- ترس های اجتماعی (Social Phobia)
اين نوع ترس در اواخر کودکی يا اوايل نوجوانی شروع می شود و ترس و شرمساری ازاشتباه کردن، صحبت کردن، غذا خوردن، سرخ شدن يا لرزش صدا و … در برابر جمع است و وبا خجالت ساده تفاوت دارد. اين حالت اضطراب مانع شناخت افراد جديد می شود و فرد راانزوا و گوشه گيری می کشاند.
۵- اختلال وسواس ( Compulsive–Obsessive Disorder)
در اين حالت فرد افکار يا اعمالی را بر خلاف ميل خود تکرار می کند. اين بيماری میتواند به صورت وسواس فکری يا وسواس عملی يا هر دو در فرد ظاهر شود. در وسواس فکری،فرد قادر نيست فکر، احساس يا عقيده ای تکراری و مزاحم را از ذهن خود بيرون کند.
افکار وسواسی می توانند بسيار ناراحت کننده، وحشت آور يا وحشيانه باشد. افکاروسواسی می توانند باعث شوند که فرد به سمت عادات وسواسی گرايش پيدا کند، يعنی عمليا اعمالی را به طور مکرر انجام دهد (وسواس عملی). مانند شستن مکرر دست ها، بالاکشيدن بينی، … اعمال وسواسی هيچگونه توجيه منطقی ندارند.
۶- اختلال استرس پس از سانحه (Post- Traumatic Stress Disorder)
آن را به نام «سندرم موج انفجار» نيز می شناسند. اين حالت مربوط می شود به حادثهای (از قبيل جنگ، تصادفات شديد، سوانح طبيعی، …) که با استرس شديد هيجانی همراهاست و شدت آن می تواند به هر کسی آسيب برساند.
يک دوم افرادی که دچار چنين استرس شديدی می شوند، علايم مربوط به آن را (مانندخواب های تکراری، خاطراتی مبهم ولی فراگيرنده، از دست رفتن تعادل و پرخاشگری شديد،…) پس از گذشت حدود سه ماه از دست می دهند.
هرچه اقدامات لازم برای درمان زودتر انجام گيرد، احتمال ابتلا به اختلال استرس پساز سانحه کمتر می شود. در صورتی که اين حالت بيش از چند ماه طول بکشد، احتمال اينکه تا آخر عمر با فرد باقی بماند بسيار زياد می شود.
اضطراب در کودکان و نوجوانان
تشخيص اضطراب و درمان آن در کودکان و نوجوانان بسيار مهم است، چون شخصيت آنان طیاين دوره شکل می گيرد. بسياری از کودکان زمانی که در شرايط جديدی قرار می گيرند،دچار اضطراب می شوند و واکنش های متعددی را از خود بروز می دهند ( لکنت زبان،آويزان شدن به پدر و مادر، خجالتی شدن، جويدن ناخن، …). وظيفه ی والدين در اينموقعيت اين است که با او با صبر و حوصله بر خورد کنند و به او اعتماد به نفس لازمرا برای مواجهه با آن شرايط بدهند.
تشويق والدين در ارتباط بر قرار کردن فرزندان با محيط خارج از خانه و افراد غيرفاميل بسيار مؤثر است. بسياری از والدين از اين احساس فرزندشان تا روزی که به مشکلبرخورند (مثل اولين روز مدرسه) بی اطلاع هستند. يکی از شايع ترين دلايل دل درد وحالت تهوع که در کودکان دبستانی ديده می شود، ترس و اضطراب آن ها از مدرسه است.
نگرانی پدر و مادر ( از ورود تازه ی کودک به مدرسه، وضعيت درسی او و …) باعثانتقال آن به فرزند می شود و اضطراب او را افزايش می دهد. از اختلالات اضطرابیشايع در کودکان می توان اضطراب اجتماعی، ترس از مدرسه، اضطراب امتحان و اضطرابجدايی را نام برد.
با بزرگ شدن کودک و پا گذاشتن به دوران نوجوانی ممکن است اختلالات اضطرابی جديدیدر او پديد آيد. در اين زمينه می توان به عوامل زير اشاره کرد:
- اضطراب ناشی از پذيرفته نشدن از جانب همسالان نوجوانان در اين مرحله از زندگیخويش به شدت به همسالان خود گرايش دارند و به دنبال برقراری ارتباط و دوستی باآنان هستند.
والدين بايد نياز طبيعی مورد توجه همسالان قرار گرفتن فرزندشان را درک کنند و برایدوستان او احترام قائل باشند. همچنين حفظ اعتبار و شخصيت نوجوان در مقابل همسالانبسيار مهم است.
ترس از برقرار کردن روابط عاطفی و اجتماعی و سرزنش های والدين در انتخاب دوستان بهدليل متفاوت بودن فرهنگ و آداب و رسوم و ارزش های خانواده ها، باعث اضطراب درنوجوان می شود. برای جلوگيری از پنهان کاری، پدر و مادر بايد در زمان مناسب و بامنطق و ملايمت او را متوجه نتايج نامطلوب بعضی از معاشرت ها کنند.
- تغييرات جسمی نگرانی و اضطراب در اين مورد می تواند ناشی از ديررسی يا زودرسیبلوغ، احساس خجالت، نا آگاهی و يا ترس از شرايط جديد و ناتوانی در تطابق دادنرفتار خود با اين شرايط باشد.
برای جلوگيری از اضطراب، پدر و مادر يا مربيان بايد به طور مناسب و شايسته، نوجوانرا (قبل از پيدايش علايم ثانويه ی بلوغ) در جريان مسائل مربوط به تغييرات جسمانی وآثار روانی آن بگذارند.
- بروز رفتار های پرخاشگرانه مخالفت با افراد مختلف در خانه و يا خارج از آن، ازخصوصيات بعضی از نوجوانان است که ممکن است با پرخاشگری کلامی يا غير از آن همراهباشد.
عدم توانايی کنترل اين رفتار پرخاشگرانه باعث اضطراب در بسياری از نوجوانان میشود. برای جلوگيری از اين حالت، تربيت مناسب والدين، مقاوم ساختن فرزند در برابرسختی ها از دوران کودکی و ايجاد امنيت روانی می تواند مؤثر واقع شود. امر و نهیهای غير اصولی و محدوديتهای بی مورد در کسب استقلال و آزادی، باعث تحريک عصبانيت وخشم های کنترل نشده در نوجوانان می شود.
والدين بايد به نوجوان بياموزند که به هنگام خشم، منطقی برخورد کند و بدون توهين وتحقير ديگران عواطف خود را بيان کند. همچنين بايد به او بفهمانند که نحوه برخوردديگران با او تا حدی نتيجه رفتار خود او با ديگران است.
- ترس از مستقل شدن يکی از عمومی ترين نيازهای نوجوانان داشتن استقلال و آزادیاست. کسب استقلال در بسياری از نوجوانان باعث اضطراب می شود. از جمله مشکلاتی کهطی دستيابی به استقلال در نوجوانان ديده می شود، تضاد و دوگانگی است. يعنینوجوانان با اين که می خواهند و می دانند که بايد مستقل شوند، از استقلال میترسند.
ناآگاهی از وضعيت پس از استقلال، يکی از دلايل اصلی اين امر است. برای جلوگيری ازابتلا به اضطراب و دوگانگی، والدين بايد به نوجوان اعتماد به نفس و جرأٔت تجربهکردن دهند و برای او امنيت روانی فراهم کنند. دادن مسئوليت و فرصت به نوجوان واجازه ی اظهار نظر و تصميم درباره ی امور مربوط به خود، بدون تنبيه و تحقير او بهخاطر اشتباهاتش، باعث می شود تا او از خطا هايش عبرت بگيرد، راه های مختلف زندگیرا بياموزد و برای مستقل شدن آماده شود.

کلینیک مددکاری اجتماعی فراز...